Voor wie is dit bedoeld?
Iedereen die wellicht interesse heeft om te begrijpen hoe gevoelens en ons ratio werken, en welke functie ze hebben. Of voor iedereen die wat wil leren over ons onbewuste en hoe dit ons gedrag beïnvloedt. Ik hoop vooral dat het je helpt om er wat mee te doen.
Waarom ik dit schrijf?
Ik geniet van het uitdiepen en onderzoeken van onze psyche en het koppelen aan praktische toepassingen zodat het toegankelijk wordt voor je. Waar wetenschap saai kan zijn (maar wel nodig), probeer ik het in een wat toegankelijker jasje te gieten en je mee te nemen in ons wonderlijke functioneren.Een korte inleiding
Onze dieper liggende patronen krijgen vaak niet de aandacht, omdat we niet stilstaan bij wat we op een dieper niveau voelen. We zijn vooral bezig met de gevoelens die we aan de oppervlakte ervaren, zoals onrust, onzekerheid of teleurstelling, en proberen die met ons ratio op te lossen. Vanuit die oppervlakkige gevoelens reageren we op onze omgeving. We zoeken afleiding, proberen het gevoel weg te duwen of worden boos op iets of iemand buiten ons. Maar daarmee doorbreken we het patroon niet. Het wacht simpelweg op het volgende moment om zich opnieuw af te spelen. Het lijkt dan alsof de oorzaak in de omgeving ligt, terwijl de werkelijke bron dieper in onszelf zit.Om het te begrijpen komt hier wat extra uitleg. Let wel op, het kan af en toe wat technisch zijn, maar ik hoop dat het je kan boeien en denk ook dat het de moeite waard is. Er zitten voorbeelden in om het herkenbaar te maken. Zit je nog met vragen, dan mag je die mij gerust nog stellen in een mailtje of berichtje.
Leeswijzer
Ratio – het deel van je brein dat zich bezighoudt met denken, analyseren, plannen en logisch redeneren, ook wel het redenerend vermogen genoemd. Dit vindt plaats in de neocortex en specifiek: de prefrontale cortex achter/boven de ogen.
Gevoel – universele primaire emoties: blij, verdriet, boos, bang, interesse, walging, schaamte. Omschrijvende gevoelens – horen uiteindelijk bij de primaire, maar sluiten meer aan op de omstandigheden: prikkelbaar, onrustig, trots, ontroerd, nerveus, machteloos, gefrustreerd. Ze worden ook wel contextuele of secundaire gevoelens genoemd. Ze geven duiding over hoe de emotie wordt ervaren.
Bewuste – alles wat je opmerkt met je zintuigen en actief over nadenkt, iets bij voelt of op reageert. Je weet dat je het weet. Dit kan zowel extern als intern georiënteerd zijn. Voorbeeld: Je hoort een vogel fluiten en denkt: “Wat klinkt dat mooi.” Of je merkt een gedachte bij jezelf op: “Hé, zit ik nu weer aan de vakantie te denken?”
Onbewuste – alles wat je met je zintuigen opmerkt of verwerkt zonder dat je er bewust aandacht aan geeft. Het gebeurt automatisch. Voorbeeld: Je hoort de vogel fluiten, maar denkt er niet over na, je brein registreert het wel, maar zonder aandacht. Of je voelt sympathie of spanning bij een persoon waar je je niet bewust van bent, of later pas achter komt.
Ratio en gevoel werken samen
Het vermogen om te redeneren (ratio) is een waardevol instrument. Het stelt ons in staat om bewust te reflecteren, argumenten te vormen en situaties te doorgronden op een manier die vaak als objectief wordt ervaren. Het is wel een wat trager instrument dan bijvoorbeeld voelen, maar daarover later meer, daar is namelijk een belangrijke reden voor.Ons bewuste, tragere redenerende brein (met name de prefrontale cortex) werkt niet los van ons gevoel. Het staat voortdurend in verbinding met het limbisch systeem, een dieper gelegen en grotendeels onbewust en sneller werkend deel van het brein dat emoties, betekenis en herinneringen met elkaar verbindt.
Daarnaast speelt ook het beloningssysteem een rol, dat positieve gevoelens, motivatie en verlangen activeert (omvat onder andere de nucleus accumbens). De insula zorgt ervoor dat lichaamssignalen opgemerkt worden, zoals een snellere hartslag of warmte. Het maakt dat je de emotie ook echt in je lichaam kunt voelen.
Zo beïnvloeden emoties, lichaamssensaties en positieve en negatieve eerdere ervaringen voortdurend onze gedachten en redeneringen, vaak zonder dat we ons daar volledig bewust van zijn.
Om uit te leggen hoe dit werkt, gaan we door naar ons gevoel, de emoties.
Gevoelens, herinneringen en ons onbewuste
De functie van gevoelens is om betekenis te geven aan ervaringen. Dit bepaalt wat ons brein de moeite waard vindt om op te slaan. Globaal gezien ervaren we een gevoel als positief of negatief. Een positieve emotie zorgt er meestal voor dat we iets vaker willen doen of er nieuwsgierigheid naar voelen, terwijl negatieve gevoelens eerder leiden tot vermijding of tot actie om van iets onaangenaams af te komen.Wanneer er een signaal binnenkomt, bijvoorbeeld doordat je iemand ziet, wordt deze informatie razendsnel en onbewust verwerkt. Een deel van die informatie gaat direct naar de amygdala. Dit is een onderdeel van het snelle limbische systeem en speelt een belangrijke rol bij het inschatten van veiligheid en emotionele betekenis. De amygdala scant automatisch of iets vertrouwd of mogelijk onveilig is en zet, indien nodig, het lichaam alvast klaar voor actie.
Binnen het limbische systeem werken meerdere gebieden samen. Hier worden emoties gekoppeld aan eerdere ervaringen en herinneringen, onder andere via de amygdala en de hippocampus. Dit gebeurt nog steeds grotendeels onbewust en automatisch. Dit geheel wordt vaak het snelle brein genoemd: het werkt snel, intuïtief en zonder bewuste aandacht, en is vooral gericht op bescherming en efficiënt handelen. Op basis hiervan ontstaat een eerste gevoelsreactie en een neiging tot bepaald gedrag.
Pas daarna wordt een deel van deze informatie doorgestuurd naar het bewuste, redenerende brein. Dit gebeurt in de neocortex en vooral in de prefrontale cortex. Dit deel wordt ook wel het trage brein genoemd. Het werkt langzamer, bewuster en kost meer energie. Hier kunnen we nadenken over wat er gebeurt, woorden geven aan wat we voelen en bewustere keuzes maken.
Samenvatting
Gevoelens zijn de lading die aan herinneringen worden meegegeven en helpen ons om informatie snel te verwerken. Dit gebeurt in eerste instantie onbewust.
Een duidelijk voorbeeld
Tijdens een gesprek kan één kleine uitdrukking van de ander, bijvoorbeeld een korte frons, al iets in je brein in beweging zetten. Je hebt het niet door, maar je onbewuste herkent die frons uit eerdere situaties waarin iemand kritisch, teleurstellend of afstandelijk was. De overtuiging die daaruit is ontstaan, wordt dan geactiveerd in het onbewuste. Die oude ervaringen geven een gevoel mee, een lichte spanning in je buik, een iets hogere adem of een kort moment van onzekerheid.
Nog voor je bewust beseft wat er gebeurt, geeft je brein een betekenis aan dat gevoel. Dit zijn geen letterlijke gedachten (soms wel), maar het zijn de gedachten die opkomen als je het woorden geeft: “Zei ik iets doms?” of “Hij is het misschien niet met me eens…” En zonder dat het nodig is, ga je je net iets anders gedragen, voorzichtiger praten, jezelf meer uitleggen of zoeken naar bevestiging.
Niet omdat de ander echt iets negatiefs bedoelt, maar omdat de lading van eerdere herinneringen op de achtergrond meedraait en je huidige gesprek subtiel kleurt.
Vervolgens fiets je naar huis en op de fiets komt het redenerende brein erbij. De prefrontale cortex, je ratio, kijkt terug op de situatie, probeert te begrijpen waarom je zo reageerde of zoekt naar verklaringen: “Waarom voel ik me zo onzeker?” of “Misschien keek hij gewoon geconcentreerd.” Soms relativeert dat het gevoel, maar soms versterkt het juist de twijfel.
De belemmering ontstaat wanneer het redenerende brein het onbewuste gevoel niet kan overtuigen. Je denkt logisch na, maar het gevoel blijft hetzelfde. Dan kan het redeneren doorschieten in piekeren. Je zoekt naar verklaringen of geruststelling, maar de oude overtuiging in het onbewuste blijft dezelfde gevoelens teruggeven.
Bewuste redenatie en ‘veto-recht’
Wat in het bewust redenerende brein aankomt vanuit het onbewuste is meestal niet een volledig verhaal, maar eerder een gevoelsmatige richtingaanwijzer, een indruk, een stemming, een subtiele impuls die het bewustzijn helpt om verder te redeneren, verbanden te leggen en betekenis te vormen. Dat kan het ook lastig maken ermee om te gaan, het is niet iets concreets wat vanuit het onbewuste ons helpt om de situatie te beoordelen. Het onbewuste heeft als het ware ‘veto-recht’. Wanneer nieuwe informatie niet past bij bestaande ervaringen, overtuigingen of veiligheidsmechanismen, dan corrigeert, filtert en overrulet het onbewuste het bewuste denken. Zelfs als het ratio iets anders probeert te concluderen.Op deze manier staat ons ratio deels buiten spel. Niet dat het niets meer kan doen, maar het zal een bestaande situatie blijven analyseren zonder hier een oplossing voor te vinden. Daarom is dit ook niet de weg waarmee we onze belemmeringen kunnen oplossen. We hebben geen keuzevrijheid hierin.
Ontstaan en oplossen van belemmeringen
Wat ik hierboven beschrijf zijn dagelijkse processen die zich in ieder mens afspelen. Ze dienen ons als mens en zijn nuttig, maar hier kunnen ook de belemmeringen ontstaan. Overtuigingen, blokkades en gevoelens die ooit functioneel waren, zijn inmiddels verankerd geraakt in het onbewuste (of deels onbewust). Ze vormen in het ‘nu’ patronen die ons belemmeren en waarin we onze keuzevrijheid verliezen.- Niet gezien voelen en daarom compenseren met hard gaan werken.
- Overtuigingen over jezelf – “Ik kan dit niet.”
- Overtuigingen over de ander – “dat zijn dominante mensen.”
- Angst – “Ik moet oppassen voor hem of haar.”
- Boosheid – “Die persoon is een narcist, wat een eikel.”
- Pleasen – “Laat ik maar meegaan met de ander anders ben ik een spelbreker.”
- Terugtrekken – “Laat ik mijn mond maar houden.”
Dit zijn voorbeelden van oude mechanismen die ooit bescherming boden en inmiddels je geen keuzevrijheid meer geven. Je herkent patronen aan de mate van keuzevrijheid. Koos je ervoor om je mond te houden of wist je sowieso dat je je mond ging houden? Waarin denk je te kiezen voor iets, maar is het eigenlijk een vast patroon?
Omdat onderliggende gevoelens van patronen in het onbewuste liggen opgeslagen als automatische emoties, reflexen en overtuigingen, is verandering via denken alleen lastig of zelfs onmogelijk.
Het onbewuste houdt immers vast aan wat ooit veilig of vertrouwd leek en zolang de behoeften van deze gevoelens niet gezien, gevoeld en serieus genomen worden door de persoon zelf, blijven ze bestaan en functioneren.
Tegelijkertijd ligt in datzelfde systeem ook de sleutel tot verandering -> als er op gevoelsniveau nieuwe ervaringen worden opgedaan, kunnen er nieuwe wegen ontstaan. Het onbewuste krijgt als het ware een update door positieve nieuwe ervaringen op te doen. Later in dit artikel zal ik wat voorbeelden noemen hoe je hiermee een start kunt maken. Als het ware openen de deuren in het onbewuste, waardoor nieuwe overtuigingen zich kunnen verankeren en oude patronen verzachten en er weer keuzevrijheid ontstaat. Voor het openen van deze deuren liggen er wel een aantal voorwaarden, maar de belangrijkste is veiligheid. Het onbewuste moet overtuigd zijn van veiligheid. En ook die voorwaarde gaat weer verder dan je ratio kan bedenken, dat maakt het vaak zo ingewikkeld om te veranderen (maar niet onmogelijk).
Intern afstemmen is een eerste stap die je kunt maken in jouw weg naar verandering van patronen. In het volgende stuk zal ik dat toelichten.
Intern afstemmen
Onze aandacht gaat vaak uit naar de buitenwereld. Dan komen er ook adviezen als: “Denk logisch na!” of “Dat is niet logisch wat je nu zegt.”, of je loopt boos weg omdat die ander … doet. Intern afstemmen is de andere weg om te herkennen en erkennen dat er intern een belemmering is en daaruit leren handelen.Het lastige is dat er wel een externe situatie is die het interne aanwakkert en dus is het soms al een heel proces om toe te staan naar binnen te kijken in plaats van naar de situatie. Een veel gehoord antwoord is: “Maar die persoon wijst mij gewoon af… het is toch niet normaal als je zegt ….”
Dit klopt ook, de wereld zal altijd weerbarstig zijn en daar heb je dus ook geen invloed op, maar je hebt wel invloed op je eigen binnenwereld.
Hier een voorbeeld ter illustratie, waarbij ik twee verschillende routes uitleg, zoals bij ieder voorbeeld zijn er natuurlijk vele verschillende variaties mogelijk. Misschien kun je het toepassen op een eigen situatie?
Route 1
Stel je voor, als kind werd je regelmatig afgekapt wanneer je iets wilde uitleggen. Je hoorde vaak: “Niet zo moeilijk doen,” of “Je overdrijft.” Daaruit ontstond een stille overtuiging: “Wat ik zeg doet er niet toe.”
Jaren later zit je in een overleg op je werk. Je vertelt iets en een collega zucht terwijl hij demonstratief zijn pen neerlegt. Op dat moment gebeurt er iets van binnen. Je lichaam spant aan. Er schiet boosheid naar boven: “Wat een eikel, hij is altijd zo ongeïnteresseerd!” Vervolgens komen de gedachten op “je reageert overdreven”, je houdt je in en besluit je mond te houden. Je blijft malen en voelt boosheid, de collega maakt een grap en veegt je argument van de tafel. Jij denkt: “Wat een eikel.” Toch houd je je mond dicht, het houdt je de hele middag bezig, de conclusie dat het een stomme actie was van de collega en dat je niet boos bent geworden op hem.
In deze illustratie leeft de persoon zijn verleden en reageert hij/of zij ook uit het verleden. Het ratio doet zijn werk voor de boosheid en het helpt te relativeren. Alleen speelt hier zich een heel ander proces af dan waar de persoon zich bewust van is. Het triggerde het gevoel wat niet gezien wordt door de persoon zelf, verdriet om de stille overtuiging “Wat ik zeg doet er niet toe.”
Nu volgt de route waarbij de persoon intern probeert af te stemmen, ervanuitgaande dat de persoon gewend is om dit te doen. Het kan namelijk een heel proces zijn om dit te leren.
Route 2
…de collega zucht en legt demonstratief zijn pen neer. Je merkt op dat je lichaam zich aanspant, je voelt een steek van onzekerheid, je gedachten schieten naar “hij is altijd zo ongeïnteresseerd!”, de boosheid schiet naar boven, je herkent in het moment wat er gebeurt, hoe je op de ander gericht bent… Je richt je even op je adem, tikt even met de vingers op je been, je kijkt naar je blaadje en onderzoekt even van binnen dat er boosheid ontstaat.
“Wat heeft die boosheid mij te vertellen?” Vervolgens merk je dat je je niet serieus genomen voelt. Terwijl je collega het argument met een grap van tafel veegt, neem je weer het woord om je verder te onderbouwen en uit te leggen wat je belangrijk vindt. De collega houdt zich nu stil en de vergadering gaat verder.
Later rijd je in de auto naar huis en sta je even stil bij wat er gebeurde. Je neemt de tijd om niet over de ander na te denken, maar af te stemmen op die intense onzekerheid die onder die boosheid zit. Ineens komt het beeld van je moeder of vader op “Overdrijf niet zo!”, pfff…. Je voelt je weer precies zoals toen! Je parkeert de auto, neemt even de tijd om hier jezelf gerust te stellen… “Het is oké… Je doet het goed… Je collega zegt niks over wie jij bent…” De boodschap die ooit zo duidelijk was krijgt een vervolg. Er is inmiddels een volwassen persoon die zichzelf gerust kan stellen.
Beetje bij beetje herken je deze onbewuste overtuiging steeds sneller dat de boodschap zijn werk doet de stem van de overtuiging wordt steeds zachter. Iets in jou voelt zich steeds sneller gezien… niet door die ander, maar door jezelf!
Niet makkelijk om intern waar te nemen
Zoals je hierboven ziet kost het tijd en energie om je aandacht te richten op je eigen binnenwereld. Dat is niet voor niets! Je hebt al zolang je aandacht gericht op het verdedigen in die buitenwereld dat het lastig is om stil te staan en intern waar te nemen.Dit kan ook achteraf
Omdat in het moment waarnemen en er ook nog eens naar handelen moeilijk kan zijn, is dit ook heel goed mogelijk om achteraf te doen. Je voelt je wellicht weer wat rustiger en kunt dan even een moment nemen en een hulpzinnetje gebruiken:- Als mijn gevoel kan praten, wat zal het dan zeggen?
- Wat voel ik onder de boosheid?
- Welke boodschap hoor ik hier over mijzelf?
Het onbewuste maak je bewust
Lukt het om zo stil te staan? Het zijn je eerste stappen om vaardig te worden in het voelen en het onbewuste bewust te maken.Tip
Laat je niet misleiden door de buitenwereld. Neem maar eens een ander als voorbeeld die hetzelfde overkomt maar er zo anders mee omgaat. Het is alsof het afglijdt van hem of haar.Zonder oordeel waarnemen
Het kan zijn dat je merkt dat hier sterke blokkades liggen of dat je dingen niet helder krijgt, zelfs het lezen van dit artikel roept al weerstand op. Weet dat er altijd belangrijke redenen zijn waarom het bij jou zo werkt en dat dit oké is. Je bent geen slecht persoon, je bent aan het overleven.Tegelijkertijd voel je wellicht ook dat er een verlangen is om dingen wel aan te pakken om het niet te laten liggen, neem gerust contact met mij op om advies te vragen over je situatie.
Stuur mij dan een berichtje, een belletje, appje of wat je fijn vindt.
Dat was het dan, ik hoop dat het je sterkt en inspiratie geeft.
Jij draagt de antwoorden bij je, jij bent diegene die verandering kan brengen voor jezelf en uiteindelijk daardoor ook aan anderen.
Een fijne dag/week,
Hartelijke groet, Wilfred
